Eyvanın gölgesinde tavla, okey, dama ve satranç
Güncellendi:
Eski Anadolu evlerinde eyvan, avluya doğru açılan, üç yanı duvarla çevrili serin bir sofadır. Misafir önce oraya alınır, çay orada demlenir, büyükler minderlere yaslanıp uzun uzun konuşur. Bonus Eyvanı adını bu köşeden aldı. Burada tahtanın ve taşların etrafında dönen eski alışkanlıkları, bu alışkanlıkların kurallarını ve masa başında yankılanan kelimeleri bir araya topluyoruz. Kimseyi bir masaya davet etmiyoruz; yalnızca masada olup bitenin ne anlama geldiğini anlatıyoruz.
Eyvanın dört kapısı
Sofaya açılan her kapı ayrı bir oyunun odasına çıkar. Bu sürümde üç oda hazır, dördüncüsü hakkımızda sayfasıyla yayın ilkelerimizi anlatıyor.
- Tavla kuralları ve terimleri — tahta, dizilim, zar hareketleri, vurma ve toplama; masadaki kısa lakırdıların anlamları.
- Okey ve dama rehberi — yüz altı taşlı okeyin seri ve per mantığı, Türk damasının zorunlu yeme kuralı.
- Satranç açılış temelleri — merkez, gelişim, rok ve tarihçenin Hindistan'dan Anadolu'ya uzanan yolu.
- Hakkımızda — bağımsızlık, düzeltme anlayışı ve yaş hatırlatması.
Masa oyunu neden hâlâ yaşıyor?
Ekranın her şeyi anında sunduğu bir çağda, bir ahşap tahta çevresinde toplanmak biraz inatçı bir davranış gibi görünebilir. Yine de tavla takırtısının duyulduğu bir mahalle kıraathanesi ya da bayram ziyaretinde açılan okey takımı, ev halkını aynı yere oturtmanın en eski yollarından biri olmayı sürdürüyor. Oyunlar kuralı basit, ustalığı uzun soluklu olduğu için kuşaklar arasında geçiş sağlıyor: dedenin öğrettiği hamleyi torun, kendi çocukluk hafızasıyla yeniden yorumluyor.
Üstelik bu oyunların hepsi sabır öğretir. Zar kötü gelir, taş yanlış yere düşer, rakip beklenmedik bir yol bulur; geriye kalan, kaybı sakin karşılamayı ve bir sonraki elde yeniden düşünmeyi öğrenmektir. Eyvanın serinliği bu yüzden yalnızca mekânla ilgili değil, mizaçla da ilgilidir.
Kural kitabı ile masa kuralı arasında
Aynı oyunun kitaplardaki biçimi ile mahallede oynanan biçimi çoğu zaman birbirinden ayrılır. Dama için bir yörede "yemeyen taş üflenir" denir, başka bir yörede bu kural hiç bilinmez. Okeyde çifte gitmenin sayısı evden eve değişir. Bu sayfalar yaygın kabul gören çerçeveyi verir ve mümkün olduğunda yerel ayrımlara da işaret eder. Masaya oturmadan önce kuralları karşılıklı konuşmak, tartışmayı en baştan sönümlendirir.
Okumaya nereden başlanır?
Sıra tamamen size kalmış; yine de üç basit öneri sunuyoruz.
- Hiç oynamadıysanız satranç sayfasındaki tahta yerleşimini okuyup taşları yerinde görmeye çalışın.
- Tavla biliyorsanız ama masada hep aynı hataya düşüyorsanız, terimler bölümüne bakın.
- Aile toplantısına gidiyorsanız okey ve dama yazısı iki oyunu aynı sayfada karşılaştırır.
Bir akşamın akışı
Mahalle kıraathanelerinde akşam saatleri belli bir düzene oturur. İkindiden sonra demliklerin ocağa konması, tahtaların masaya serilmesi ve ilk zarın atılmasıyla birlikte salon yavaş yavaş uğultuya karışır. Köşedeki iki yaşlı satranç kurar ve neredeyse hiç konuşmaz. Pencere kenarında dama tahtası başında bir dede torununa taşları dizmeyi öğretir. Ortadaki uzun masada ise okey taşları ıstakalara dizilirken gülüşmeler yükselir. Biz bu manzaranın ardında yatan kuralları ve gelenekleri yazıya geçirmeye çalışıyoruz.
İyi bir masa, kazananı değil, tekrar oturmak isteyeni çoğaltır.
Okur için hatırlatma
Sayfalar on sekiz yaşını tamamlamış okurlara göre yazıldı ve genel bilgilendirme niteliği taşıyor. Masa oyunlarını para karşılığında oynamayı önermiyoruz; sözü edilen sayı ve puanlar oyunun kendi içindeki hesaptır, bir kazanç beklentisi değildir.
18 yaş altındakiler için uygun değildir. Bu sayfa bilgilendirme amaçlıdır; herhangi bir platformu önermez.